Veshtrim fiziko – gjeografik Rrethi i Fierit perben njeren nga 36 ndarjet territoriale te Republikes se Shqiperise te quajtura rrethe. Ai shtrihet ne rajonin perendimor te vendit duke zene pjesen jugore te Fushes se Myzeqese. Territori i tij ndodhet midis ketyre koordinatave...
Ne driten e zbulimeve arkeologjike (Paleoliti) Gjurmet me te vjetra te njeriut parahistorik ne treven e Fierit jane zbuluar ne stacionet 1 dhe 2 te Kryegjates dhe ne ate te Portezes. Arkeologet mendojne se ato i takojne periudhes se paleolitit te vone.
Neoliti Vendbanim i neolitit eshte stacioni i Cakranit. Vendbanimi i perket periudhes se neolitit te mesem,2 ne te cilin u bene ndryshime te rendesishme ekonomike-kulturore. Nje nga tiparet me themelore te kesaj periudhe eshte perdorimi i qeramikes, e cila...
Bronzi Gjurme te bronzit te vone (1500pk.1100pk) i gjejme ne varrezen tumulore te Patosit. Gjurmimet dhe germimet arkeologjike tregojne se ne kete periudhe filloi gjeresisht pergatitja e veglave te punes dhe armeve prej bronzi, te cilat zevendesuan ato...
Epoka e Hekurit Nga historografia shqiptare epoka e hekurit ne vendin tone ndahet ne tre faza zhvillimi. Ne fazen e pare e saj (fillim shek 11 pes-fund shek 9 pes), behet kalimi nga Bronzi ne hekur ndaj dhe ajo quhet kalimtare. Kesaj periudhe i perkasin vendbanimi...
Taulantet Gjate periudhes se antikitetit territori nga propatoka e Dyrrahut (Lumi Mat) e deri ne lumin Vjose(Aous) banohej nga fisi Ilir i Taulanteve. Pergjate lugines se Vjoses ne te djathte banonin Bylinet(Mallakaster) ndersa ne lindje te tyre, Atintanet..
Bylinet Fisi Ilir i Bylineve jetonte ne krahinen e sotme te Mallakastres, pergjate lugines se Vjoses. Gjate periudhes urbane(qytetare) shek V-I pk u krijua koinoni(lidhja) i bylineve rreth qytetit te Bylisit(Hekal).
Apollonia Migrimi grek u perhap edhe ne bregdetin e Ballkanit perendimor. Duke ia besuar veten anijeve te tyre ata kalonin nga nje breg ne tjetrin dhe kur gjenin ndonje vend te pershtatshem vendoseshin perfundimisht aty.
Qytete te tjera Duke perjashtuar territoret qe zinte Polisi i Apolonise, ne tokat e taulanteve shtriheshin edhe disa qytete si Arnisa, Sesareti etj. Straboni na jep te dhenat e nje qyteti te vjeter, Arnises. Ai jep edhe koordinatat gjeografike te saj duke theksuar...
Rrjeti Rrugor Gjate antikitetit ne treven e Fierit kryqezohej nje rrjet i dendur rrugor i cili lidhte te gjitha qendrat qytetare me njera-tjetren.Rruget ishin me kalldrem dhe ishin te pajisura me gure miljesh, stacione per nderrimin e kuajve dhe bujtina. Qendra e...
Ngjarje te vrullshme Çdo qyteti fati i percakton nje ecuri te tille zhvillimesh ekonomike-politiko dhe shoqerore qe e dallojne ate prej simotrave te tjera. Keto veçori Apolonise ja percaktuan dy shkaqe.
Se bashku me Romen E drejta qe i dha Augusti Apolonise per te qene “e lire dhe e mbrojtur” e ndihmoi qytetin qe ta merrte veten pas luftrave te gjata. Ajo filloi te shijoje qetesine e “Paqes romake”. Nje qendrueshmeri e permasave te tilla nuk kishte ekzistuar me pare,...
Kristianizmi Fillimet e kristianizmit ne bregdetin e Adriatikut Lindor i kemi qysh ne mesin e shekullit te I es. Shen Jeronim Eusebi1 nga Dalmacia deshmon se Apostulli Pal nje nga dymbedhjete dishepujt e Jezusit ne letren e tij derguar romakeve kreu i 15, vargu...
Mesjeta Historia e Shqiperise ka mungese dokumentash per periudhen kohore qysh nga koha e Strabonit dhe Ptolemeut(shekulli II) e deri ne kohen e pushtimit norman (shekulli XI). Boshlleqe te tilla krijon mungesa e burimeve te te dhenave edhe per treven qe po...
Pushtimi Bullgar Qellimi kryesor i organizimit te themave ne Ballkan ishte frenimi i ekspansionit te shtetit Bullgar ne keto treva dhe veçanerisht ne ato shqiptare. Pasi thyen perandorin bizantin Mihalin III ne vitin 861, Bullgaret i imponuan atij nje marreveshje,...
Mbreteria e Napolit Ne vitin 1071 nen goditjen e Normaneve Perandoria Bizantine u detyrua te braktiste pergjithmone zoterimet e saj ne Siçili dhe ne Italine e jugut. Nen drejtimin e Robert Guiskardit normanet krijuan mbreterine e Napolit e cila ju fut “politikes” se...
Despotati i Artes Ne vitin 1204 kryqtaret pushtuan me sulm Kostandinopolin duke e shperbere Perandorine Bizantine. Tokat e saj u ndane midis pjesemarresve ne kryqezate ku Venediku mori ¾ e territoreve Bizantine, ose “Pjesen e Luanit”. Disa territore Bizantine nuk u...
Mbreteria e Arberit Mbreti i Napolit Karli I Anzhu pushtoi ne vitet 1268-72; Durresin, Vloren dhe territoret midis tyre. Ne baze te traktatit te Viterbos, nenshkruar ne 27 maj 1267, midis Karlit te I Anzhu dhe Balduinit, Perandorit Latin te Kostandinopojes, Karlit te...
Muzakajt ne Myzeqe Familja Muzaka sundoi perreth dy periudha kohore: E para zgjati ne vitet 1286-1343, ndersa e dyta ne vitet 1374-1417. Pushtetin e saj politik dhe administrativ ajo e shtriu kryesisht ne Muzaki(Myzeqe) dhe ne Toskeri, me qender Beratin. Mbi origjinen...
Familja Matrenga Familje e shquar nga Myzeqeja eshte edhe familja e Matrenga2. Zoterimet e tyre percaktohen sakte nga nje dokument i vitit 1297 qe flet per “Matarangi de Caravastassi”(Matrenget e Karavastase). Gjate sundimit te perandorise bizantine ata ishin vasale...
Arianitet Arianitet nuk ishin nje familje feudale por disa. Ne shekullin e XV ky fis shtrihej ne zoterimet e veta midis Dibres dhe Mokres, perreth Elbasanit dhe Myzeqese. Zoterimet e tyre formonin ndoshta nje shtet ku sundonte kreu i fisit. Keto zoterime nuk...
Zhvillimi ekonomik e shoqeror Ne shek. XI-XV treva midis Semanit dhe Vjoses kishte arritur nje shkalle te larte te zhvillimit te marredhenieve feudale ne aspektin ekonomik e social. Njihej ne marredheniet e feudaleve vendas me pushtetet e huaja institucionet e vasalitetit dhe...
Gjendja Kishtare Per sa kohe qe ne Shqiperi vazhdoi pushtimi bullgar, Kleri qe ndodhej midis Semanit dhe Vjoses ishte ne varesi te krypeshkopates Bullgare te Ohrit. Kjo qender fetare kishte nen administrim peshkopatat e Gllavinices dhe Pulkeriopolisit(Beratit). Me...
Arritjet shoqerore ne mesjete Gjate mesjetes pjesa me e madhe e popullsise ishte anafalbete. Njerezit e shkolluar i perkisnin kryesisht klerit, i cili kishte ne duart e veta edhe institucionet arsimore. Ne vepren e titulluar “Biografia e gjate” e shkruar nga Theofilakti,...
Mbi termin “Myzeqe” Myzeqeja eshte fusha me e madhe e rajonit Perendimor dhe e krejt Shqiperise. Me nje siperfaqe prej 1350 km2, ajo shtrihet nga Shkumbini ne veri, e deri prane Vlores ne jug. Ne perendim si kufi i saj sherben bregdeti i ulet i Adriatikut, kurse ne...
Pushtimi Osman Inkursioni i pare osman mbi treven e Fierit do te behet ne vitin 1385 ku ne Saver do te ndeshen turqit me shqiptaret e drejtuar nga Balsha II. Qe nga kjo date dhe ne vijim inkursionet turke do te vazhdojne me periudha te ndryshme. Kete rrebesh e...
Bashke me Perandorine Osmane Ne vitin 1455 treva e Fierit ra perfundimisht nen sundimin osman. Ajo u perfshi ne Sanxhakun e Vlores me qender Beratin1. Ky sanxhak pati si shtrirje territoret e dikurshme te Principates se Muzakajve. Myzeqeja e Mallakastra, ne kete Sanxhak gezonin...
Lindja e Çifligut Duke filluar nga gjysma e dyte e shekullit XVII sistemi i timarit u fut ne krize. Per zoteruesit e timareve, spahinjte, pjesmarrja ne lufte po behej gjithnje e me e veshtire. Ajo ishte nje detyrim i paperballueshem, prandaj ata nisen ti shmangeshin...
Kozmai i Etolise Kosta Esohoriti i njohur me emrin Kozma Etoli lindi ne vitin 1714 ne fshatin Lis i madh (megalo Dhendro) ne Etoli (Greqi). Deri me sot nuk eshte kundershtuar origjina e tij Greke nga Historografia Shqiptare. Ne vitin 1937 studjuesi Ilo Mitke...
Veshtrim Etnografik dhe folklorik Siç e kemi permendur edhe me siper termi Myzeqe vjen nga emri i familjes Muzaka qysh prej shek. XIV. Ky term: Muzakie-Myzeqe, perdorej vetem per zonen qe shtrihej midis dy aneve te lumit Seman, pikerisht ne vendin e quajtur “Dheu i Bute”. Gjate...
Ndertimet e vona te kultit Gjate shekullit te XVII-XIX ne krahinen e Fierit u krijuan vlera te mirefillta artitektonike ne objektet e kultit kristian ortodoks. Te tilla vepra qe permenden per rendesine e tyre jane Kishat e Manastireve te Shen Merise se Ardenices dhe te Shen...
Prona tokesore dhe ekonomia Konflikti me Porten e Larte qe shpertheu ne vitin 1820 solli vrasjen e Aliut dhe shperberjen e Pashallekut te Janines gjate viteve 1821-1822. Me renien e tij u vendos perseri administrata osmane. Ardhja e saj solli nje keqesim te gjendjes ne vend...
Kryengritja e Myzeqese e vitit 1835 Porta e Larte duke filluar prej vitit 1832 filloi rekrutimin e forcave te armatosura ne Shqiperi, per zbatimin e reformes ushtarake te nisur nga sulltan Mahmudi II qysh ne vitin 1826. Rekrutimi perfshiu edhe treven e Fierit. Rekrutet ishin ushtare...
Kryengritja e Mallakastres kunder Tanzimatit ne vitin 1847 Reformat e Tanzimatit ishin reforma me permbajtje kapitaliste. Ato do ti jepnin tjeter pamje Perandorise Osmane dhe filluan te zbatohen ne Shqiperi gjate vitit 1845. Sipas tyre shqiptaret nuk njiheshin si kombesi me vete, ndersa mbi popullsine...
Themelimi i qytetit te Fierit Deri ne vitin 1864 ishte nje fshat qe banohej nga bujq-çifçinj ne pronesi te familjes latifondiste Vrioni1 e cila kishte prona te medha ne Myzeqe. Dokumenti i pare qe deshmon mbi Fierin eshte deshmia e Pukevilit(fq.56), i cili ka vizituar “fshatin e...
Tradita dhe Zakone Interesante eshte edhe pershkrimi etnografik i menyres se si jetonte popullsia e treves se Fierit ne fund te shekullit XIX- fillimi i shekullit XX. Ushqimet baze per fshataresine qe perbente shumicen e popullsise ishin: buka, bulmeti, vezet,...
Fieri ne vitet e Rilindjes Kombetare Proçesi i Rilindjes Kombetare filloi ne Shqiperi ne vitet 30-40 te shekullit XIX dhe perfundoi me shpalljen e Pavaresise se Shqiperise ne 28 Nentor 1912. Kjo levizje filloi ne Fier ne te njejten kohe si ne trevat e tjera shqiptare, pavaresisht se ky...
Pavaresia Ne vitin 1912 pas çlirimit te Fierit nga kryengritesit1 u zhvilluan zgjedhjet e reja per postin e Kryetarit te Bashkise(Beledie Reiz), te cilat zhvilloheshin çdo kater vjet. Ne keto zgjedhje si Kryetar i ri u zgjodh Tonç kilica, i cili zevendesoi ne...
Lufta e Pare Boterore Ne Janar 1916 te vena midis dy fronteve nga forcat ushtarake Austro-Hungareze dhe Bullgare, forcat serbe dhe malazeze u terhoqen drej jugut te Shqiperise per ne territorin grek, nga ku u vendosen ne ishullin e Korfuzit. Austro-Hungarezet u shtrine...
Aspekte nga jeta ekonomike – shoqerore dhe kulturore e Treves (Fillimi i shekullit XX) Ne vitet e para te shekullit XX ne treven e Fierit mbizoteronte varferia ekonomike dhe nje prapambetje e madhe ne te gjitha fushat e jetes. Shumica absolute e popullsise jetonte ne fshat i cili akoma ruante karakteristika te feudalizmit. Nje pjese e...
Ndertimet Ne ditet e sotme disa prej monumenteve me te vjetra te qytetit te Fierit, si ura e gurte mbi Gjanice dhe kisha e vjeter e Shen Gjergjit nuk ekzistojne me, duke e lene qytetin pa kujtese historike. Edhe tregu i vjeter, i ndertuar nga Vrionasit ashtu...
Me shtetin shqiptar Ne korrik 1918 trupat austrohungareze u larguan nga Fieri duke filluar terheqjen. Vendin e tyre e zune italianet, te cilet qe nga Vjosa e zhvendosen frontin e luftes drejt veriut. Ne gazermat, vendqendrimet dhe postat ushtarake austrohungareze u...
Jeta politike Ne vitin 1921 ne Shqiperi u zhvilluan per here te pare zgjedhjet parlamentare. Ne keto moren pjese partite politike shqiptare te kohes si: Partia Popullore dhe Partia Perparimtare. E para mbronte interesat e borgjezise se re shqiptare qe po lindte...
Revolucioni i Qershorit 1924 Me vrasjen e Avini Rustemit ne 20 prill 1924 opozita politike shqiptare akuzoi qeverine e kryeminstrit Shefqet Verlaci per kete akt dhe refuzoi te marre pjese ne punimet e Asamblese Kombetare (Parlamentit). Ne keto kushte nje sere krahinash dhe...
Triumfi i Legalitetit Kthimi i Ahmet Zogut dhe i perkrahesve te tij ne pushtet u paraqit me termin “Triumf i Legalitetit”. Ne fuqi erdhi qeveria e rrezuar e Iljaz Vrionit, ndersa pushteti u perqendrua ne duart e komandantit te operacionit, kolonel Ahmet Zogut. Ne 27...
Kryengritja e Fierit Ne pranvere te vitit 1934 ne Shqiperi ishte formuar “Organizata e Fshehte” me qender ne Tirane dhe dege ne shume qytete te Shqiperise. Ajo ishte nje organizate e formuar nga perfaqesues me formim te ndryshem politik dhe nga shtresa te ndryshme...
Shnderrimet demografike Regjistrimi i pare demografik i bere nga shteti shqiptar eshte ai i vitit 1923. Sipas tij Fieri ishte nenprefekture nen varesine e Beratit1. Ne perberjen e tij futeshin dy krahina: rrethi i qendres, ne te cilin bente pjese rrethi i Fierit me 71...
Arsimi, kultuara dhe sporti 1914 - 1939 E para shkolle e arsimit shqip ne qytetin e Fierit u hap ne 12 shkurt 19141. Ajo ishte e tipit plotore2 dhe ndodhej ne lagjen Shkoze (sot 1 Maj). Çelja e saj ishte rezultat i perpjekjeve te patrioteve fierake per te plotesuar kerkesat e vazhdueshme...
Pushtimi Italian (7 Prilli 1939) Ne mengjesin e 7 prillit 1939 trupat ushtarake italiane sulmuan Shqiperine duke zbarkuar ne kater portet e saj si: Durres, Vlore, Shengjin dhe Sarande. Epersia ushtarake i krijoi mundesi italianeve qe te zbarkonin me shpejtesi dhe te perparonin ne...
Rezistenca antifashiste Italia fashiste nuk gjeti perkrahje te madhe ne Shqiperi. Nderkohe vetem disa intelektuale, kolaboracioniste dhe disa figura te degjeneruara te regjimit monarkist u bashkuan me autoritetet e pushtimit. Fyerja e ndjenjave kombetare rriti pakenaqesine...
Operacionet ushtarake italiane mbi Mallakastren Mallakastra qysh ne pranveren e 1943 ndodhej krejtesisht e lire pas shkaterimit te nenprefektures se Ballshit. Per tu rivendosur ne kete krahine pushtuesit italiane nisen ditet e pare te muajit qershor pergatitjet ushtarake per organizimin e nje...
Balli Kombetar Njera prej forcave te tjera poliktike qe u formua gjate Luftes ishte Balli Kombetar1. Ajo perbehej nga nje shumice simpantizantesh kryesisht ne jug te Shqiperise si: pronare tokash, tregtare, fermere, dhe intelektuale. Ka gjasa qe veprimtaria e...
Pushtimi gjerman Ne 8 shtator 1943 Italia fashiste shpalli kapitullimin e saj pa kushte dhe ndali veprimet ushtarake ne te gjitha frontet e luftes. Nuk vonoi asnje dite nga deklarata e gjeneral Badolios, kur ne Shqiperi u vendosen pushtuesit gjermane. Ata u vendosen...
Operacioni gjerman i qershorit 1944 dhe luftimet per clirimin e Fierit Ne pranveren e vitit 19441 komanda gjermane vendosi te zhvillonte nje tjeter mesymje kunder UNCSH-se. Ne keto kushte kur mendohej i afert zbarkimi i trupave anglo-amerikane ne Ballkan, gjermanet ndermoren operacionin e qershorit per shkaterrimin e...
Pas lufta (1945 – 1950) Pas çlirimit te vendit nga UNÇSH-ja dhe debimit te admistrates se qeverise kolaboracioniste, filloi proçesi i ngritjes se aparatit te ri shteteror. Ai u ngrit mbi bazen e keshillave nacional- çlirimtare te krijuara nga fronti ANC. Gjate muajve...
Ekonomia Socialiste Pasi u percaktua rruga e zhvillimit ekonomik te vendit sipas modelit socialit u hartuan edhe planet e ketij zhvillimi. Drejtimi kryesor i ketij programi ishte industralizimi socialist, sipas te cilit do te zhvillohej si dege prioritare e ekonomise...
Kooperimi socialist Bujqesia filoi zhvillimin e saj ne vitet 50 te shekullit XX. Tipet e ekonomive qe u zgjodhen nga politika ekonomike e shtetit ishin: ndermarrjet bujqesore te tipit socialist1 dhe kooperativat bujqesore. Per nje kohe te shkurter (10–15 vjeçare) me to...
Arsimi, kultura, sporti Arsimi ne rrethin e Fierit u zhvillua veçanerisht ne vitet 50 te shekullit XX. Direktiva te veçanta per te shtroi “Konferenca e punonjesve te arsimit” e cila u mblodh ne Tirane ne datat 6–7 gusht 1955. Strategjia e hartuar kerkonte te arrinte...
Organizimi shteteror dhe zhvillimi Demografik Ne vitin 1958 sipas ndarjes se re administrative te Republikes Popullore te Shqiperise vendi u nda ne 26 rrethe (1958 – 1992). Njeri prej tyre ishte dhe rrethi i Fierit me nje siperfaqe prej 1175 km2. Me qender administrative qytetin e Fierit ky...
Kriza Masat e gabuara ne fushen ekonomike si: shtetezimet, centralizimi i çdo gjeje ne duart e shtetit, veteizolimi ne marredheniet me boten, reformimet dhe organizimet e ndryshme, zhveshja e fshatarit nga çdo lloj prone, u bene shkak qe ekonomia te futej...
